Праект партала
Гісторыі
08.04.2019 / 15:22
Пераможца прэміі «Дэбют» расказала пра каханне, любімыя кнігі і пра тое, як патраціць $2 тысячы прызавых4

Дар’я Трайдэн — журналістка, пісьменніца і актывістка. Яна падводзіць вынікі года спісам найлепшых з прачытаных кніг і змагаецца за тое, каб у кожнага было права быць сабой. У канцы сакавіка Дар'я атрымала літаратурную прэмію «Дэбют» імя Максіма Багдановіча за зборнік апавяданняў «Крыштальная ноч». Мы распыталі маладую аўтарку пра яе сям’ю, стаўленне да крытыкі, першае каханне і Беларусь, у якой ёй хочацца жыць.

На сустрэчу Дар’я прыходзіць са стосікам кніг, якія паспела сёння набыць. Дзённік Дантэ Аліг’еры, «Хам» Элізы Ажэшкі, «Апавяданне служанкі» Маргарэт Этвуд, мемуары Аўдоцці Панаевай і Андрэя Белага.

«НН»: Часта бываеце ў букіністычных крамах?

Дар'я Трайдэн: Так, бо не чытаю ў электронным выглядзе. Толькі букіністы і некалькі інтэрнэт-крамаў ратуюць. Ці наадварот, не ратуюць, калі падумаць пра імклівае змяншэнне маёй фізічнай прасторы на карысць кніг (усміхаецца).

«Мне падабаецца, як мова адчуваецца ў галаве і пальцах»

«НН»: У якой сям’і вы раслі?

ДТ: Мая сям'я — гэта апірышча, пяшчота, узаемны клопат. Я нарадзілася ў Гародні, нас з братам гадавала маці. Зразумела, фізічна і матэрыяльна гэта было цяжка — канец дзевяностых, жанчына адна з двума дзецьмі, побач нікога, хто мог бы падзяліць адказнасць і даць адпачыць. Але дзяцінства не адчувалася для мяне бядой і нястачай. Чым больш я думаю пра тыя часы, тым выразней разумею, наколькі складанымі яны былі для маёй маці — яна не проста клапацілася пра наш дабрабыт, але і напаўняла прастору навокал сэнсам, рытмам, прыгожасцю. У нас былі раптоўныя і казачныя падарункі, доўгія шпацыры, усе гарадзенскія лясы, рэкі і вуліцы, кнігі, гурткі, размовы. Маці і ўсе месцы, якія я пабачыла ў дзяцінстве, — гэта пачатак, выток тэксту. Я працягваю тое, што пачалося там, спрабую дакладна ўзнавіць тую асэнсаванасць, чароўнасць, блаславёнасць.

Таму Гародня і вёска Азярніца на Слонімшчыне (там жылі дзед і бабуля) — таксама жывыя постаці, частка сям'і. Я заўсёды любіла Гародню, і зараз мае пачуцці да яе прустаўскія, жарсныя, прагныя, балючыя — да слёз хочацца дацягнуцца да прамінулых часоў, да зніклых будынкаў, да іншых прапорцый і памераў, якія спасцігаў дзіцячы зрок. Азярніца ж сталася для мяне месцам даследавання сябе, пагрозы, страху. Гэта містычнае месца, у якое я баюся вярнуцца, бо не ўпэўненая, што дарослае вока вытрывае перамены, што тая містыка іх вытрывала.

«НН»: Кім працуе маці?

ДТ: Яна інжынер-хімік, усё жыццё працавала па спецыяльнасці. Я ў сям'і адзіны гуманітарый — брат таксама пайшоў у сферу дакладных навук.

«НН»: Не хацела яна, каб вы пайшлі па яе слядах?

ДТ: Не, маці не з тых, хто бачыць дзіця як другі дубль уласнага жыцця. Яна ніколі не ціснула на мяне і не прымушала нешта зрабіць ці не зрабіць — у галоўным я мела суверэнітэт. Маю прыватнасць, годнасць і самастойнасць паважалі. Напрыклад, я ніколі не хавала свае дзённікі (яны ляжалі проста ў пакоі, бывала, што нават раскрытыя) — іх не чыталі. Не толькі жанчынам, але і дзецям патрэбная «A Room of One's Own».

«НН»: Калі вы пачалі пісаць?

ДТ: Прыкладна ў чатыры-пяць год. Я адначасова захаплялася і маляваннем, і літаратурай, прычым першым значна больш (усміхаецца). Восем год хадзіла ў студыю малявання, пасля зразумела, што мастачка з мяне не атрымліваецца — няма паклікання, і чым больш вучуся, тым больш драўляныя становяцца рукі, тым далейшыя ад сэрца. І жыццё стала паціху сплываць у іншым кірунку — алімпіяды па рускай мове і літаратуры, падлеткавыя вершыкі, нейкія нават публічныя іх чытанні…

Дарэчы, да беларускай мовы я прыйшла менавіта праз паэзію. Некалькі год таму раптоўна пачала пісаць верлібры па-беларуску, па-руску зусім не пісалася. Не магу вытлумачыць гэта рацыянальнымі прычынамі — гэта не было свядомым рашэннем ці вынікам нейкага ўплыву: яно проста здарылася, як залева, як навальніца. І мне падабаецца, як мова адчуваецца ў галаве і пальцах, калі пішу, прамаўляю, думаю.

«Нідзе не сядзяць аўдыторыі ў чаканні новых імёнаў»

«НН»: Вам 24 гады. Хтосьці скажа: ну якім досведам можна падзяліцца ў такім маладым узросце?

ДТ: Я не дзялюся досведам, я пішу мастацкую прозу. Што такое ўвогуле досвед? Мая асабістая гісторыя? Тое, што я некалі зрабіла ці сказала? Лайфхак паспяховага збірання мэблі? Усё гэта не мае дачынення да літаратуры. Літаратура збівае фокус побытавага зроку, і чалавек адчайна напружвае вока, каб зноў агледзець свет — а там усё ўжо пасунулася з месцаў. Для таго, каб пісаць, патрэбны не досвед, а ўнутраная сейсмічная актыўнасць, так бы мовіць.

«НН»: Як рэагуеце на крытыку, тое, што вашу прозу параўноўваюць з творчасцю іншых? Да ўсіх новых імёнаў (у літаратуры, музыцы, мастацтве) у нас часта ставяцца скептычна, і цікава, як малады аўтар гэта вытрымлівае.

ДТ: Рэагую спакойна. Не думаю, што скептычнае стаўленне да маладых творцаў — гэта асаблівасць Беларусі. Нідзе не сядзяць аўдыторыі ў чаканні новых імёнаў, бо знаёмства з імі — рызыка змарнаваць час. Вакол маладых няма згушчэнняў наасферы, якія яшчэ на адлегласці дазваляюць скласці пэўнае меркаванне. Даводзіцца чытаць і спадзявацца на літасцівы лёс. І я дзякую ўсім чытачам, у тым ліку ўсім крытыкам, хто знайшоў час для майго зборніка. Я ў ім трошкі пазначыла кірунак, распрацавала глебу, а далей трэба будаваць больш складанае. Спадзяюся, другую кнігу будуць чакаць.

«НН»: На што патраціце прэмію (4200 рублеў — «НН»)?

ДТ: У мяне зараз рамонт, таму буду набываць рэчы высокай ступені празаічнасці.

«Чытаю прыкладна дзве кнігі на тыдзень»

«НН»: Бачыла, вы ў фэйсбуку раскрытыкавалі кнігу Віктара Марціновіча «Ноч». Не баіцеся выступаць з нападкамі ў бок вядомых пісьменнікаў?

ДТ: Зазначу, што крытыка і нападкі — гэта розныя рэчы. Звычайна мне лянотна крытыкаваць, таму што жыццё не бясконцае, а так напішаш — а пасля сядзі разграбай каменты ў фэйсбуку. Трэба нешта абіраць, і я абіраю працу, чытанне, пісанне мастацкіх тэкстаў. Ну, а «Ноч» проста немагчыма было прачытаць без рэакцыі — змарнаванаму часу патрэбная сатысфакцыя. Дарэчы, за апошнія два гады я значна зменшыла актыўнасць у сацыяльных сетках. Са страхамі перад вядомымі пісьменнікамі гэты працэс ніяк не звязаны, толькі з уласнымі прыярытэтамі наконт размеркавання часу.

«НН»: Ці шмат чытаеце? Колькі кніг за месяц праз вас праходзіць?

ДТ: Праходзяць не ўсе, некаторыя застаюцца (усміхаецца). Чытаю я прыкладна дзве кнігі на тыдзень. Хуткасць залежыць ад занятасці і, натуральна, ад самой кнігі. Трыста старонак дэтэктыва я прачытаю за дзень, сто старонак К'еркегора — за тры. І, можа, тры — гэта я яшчэ пахвалілася.

Дзённік Дантэ Аліг’еры, які Дар'я набыла сёння ў букіністычнай краме.

«НН»: Што з нядаўна прачытанага аказала найбольшы ўплыў? Выберыце тры творы.

ДТ: Мераб Мамардашвілі, а дакладней «Лекцыі па антычнай філасофіі» і «Нарыс сучаснай еўрапейскай філасофіі». Я зараз паглыбляюся ў чытанне менавіта філасофіі, і гэтыя кнігі — добрыя пункты набліжэння. Зборнік паэзіі Янкі Юхнаўца, бо ён для мяне адзін з першых па значнасці беларускіх паэтаў па глыбіні, валоданні стылістыкай, своеасаблівасці таленту. У яго надзвычайная, чароўная, вядзьмарская мова, якую не разумееш, а адчуваеш, якой паддаешся. Трэцім творам няхай будзе «Місіс Дэлаўэй» Вірджыніі Вулф, бо з гэтым творам у мяне ёсць вялікая гісторыя любові. Але наогул тры кнігі — гэта вельмі жорсткае абмежаванне, вы неяк зусім мяне да сцяны прыціснулі (усміхаецца).

«НН»: Чым яшчэ захапляецеся, акрамя літаратуры?

ДТ: Фігурным катаннем, жывапісам (пераважна класічным), фатаграфіяй.

«Каханне да жанчыны — гэта гісторыя з майго свету»

«НН»: У вашым зборніку ёсць апавяданне пра закаханасць паміж жанчынамі. Для вас жа гэта асабістыя перажыванні?

ДТ: Я адкрытая лесбіянка, таму каханне да жанчыны — гэта гісторыя з майго свету. Але не магу сказаць, што нейкія апавяданні менавіта пра мае асабістыя перажыванні. У рэальнасці з літаратурай які кактэйль? Змяшаць, але не ўзболтваць.

«НН»: Калі вы зразумелі, што не такая, як усе дзяўчынкі?

ДТ: Кожная дзяўчынка «не такая, як усе». У нас няма адной на ўсіх гісторыі, толькі, магчыма, нейкія агульныя пункты ініцыяцыі, болю, асэнсавання. У мяне былі звычаныя дзіцячыя закаханасці, першае школьнае каханне, падлеткавыя адносіны — але да дзяўчат, з дзяўчатамі. Разуменне прыйшло нашмат пазней за першыя пачуцці, ужо ў падлеткавым узросце.

«НН»: Як мама ўспрыняла?

ДТ: У нас былі цяжкія, эмацыйныя размовы, але з цягам часу прыйшлі да паразумення. Я адчуваю, што яна мяне падтрымлівае.

«НН»: А што адчуваеце, калі чуеце чарговую заяву МУС кшталту «аднаполыя адносіны — гэта падробка»?

ДТ: Ад беларускага МУС наогул шмат чаго можна пачуць з розных нагодаў. Пасля пэўных выказванняў я адчуваю небяспеку, пагрозу, бо не разумею, куды гэта можа прывесці. Распальванне варожасці — не тое, што застаецца без наступстваў. Ёсць яшчэ пэўнае здзіўленне: мне цяжка зразумець, што можна свядома і публічна зневажаць людзей, калі адзіная твая прэтэнзія да іх — сам факт іхняга існавання.

«НН»: Думаю, часта чуеце слова «норма». Што для вас яно значыць?

ДТ: Нешта, што сканструявана ў пэўны час развіцця грамадства ў адпаведнасці з патрэбамі захавання гэтага грамадства. Калі памятаць пра яе створанасць, больш цікавіць даследванне нормы, але не яе выкананне. Гэта не пра нігілізм, не пра тое, што я заўтра пайду і чалавека заб'ю, канешне, а пра больш тонкія рэчы.

«Мы адначасова бачым дзве Беларусі, два паралельныя светы»

«НН»: Запомніліся радкі з вашага апавядання: «Нам падабаецца тое, што нас не ведаюць. Не з’яўляцца ў газетах — шчасце, не прыцягваць залішнюю ўвагу — блаславенне». Гэта дрэнна?

ДТ: Калі ў грамадстве шмат кантролю за чалавекам, гэта ёсць пагроза — бяспецы, прыватнасці, годнасці, жыццю наогул. Каб неяк адваяваць сабе кавалак жывога жыцця, трэба ўнікаць магістральных дзяржаўных плыняў, якія і нараджаюць пагрозу. Гэта не столькі пра «як бы чаго не здарылася», колькі пра неабходнасць павелічэння дыстанцыі паміж абсурдам і сваім жыццём. Калі мы не можам пазбавіцца абсурду, не можам змяніць правілы вялікай гульні, нам усё роўна трэба неяк жыць — у сёння, у зараз. Я пішу менавіта пра гэта, а грамадзянская лірыка — не мая тэма.

«НН»: Вам камфортна ў той Беларусі, якую бачыце?

ДТ: У мяне ёсць апавяданне «Два вокі» — яно пра тое, што мы адначасова бачым дзве Беларусі, два паралельныя светы. У адным — кантроль, здранцвеласць і абсурд, у другім — магчымасць быць, гаварыць, дзейнічаць. Там, у гэтым свеце, процьма цікавых ініцыятыў і людзей, якія паказваюць, што беларусы гатовыя несці адказнасць за сваё жыццё, за будучыню краіны, за дапамогу тым, каму яна патрэбна. Я бачу, што сёння людзі добраахвотна бяруць на сябе функцыі, якія павінна выконваць дзяржава, шмат хто перастаў ад яе чагосьці чакаць. У такой Беларусі мне камфортна. Гэтая Беларусь жыве не марай пра будучыню са спрыяльнымі ўмовамі — яна сапраўды жыве ў сённяшнім дні.

Наталля Лубнеўская, фоты Волі Афіцэравай і Дар'і Барышнікавай

Каментары
Тарэса / Адказаць 08.04.2019 / 17:07

Так сумна усё гэта чытаць. І нецікава.Беднае дзяўчо.І бедная маці.

28
Бел. / Адказаць 08.04.2019 / 21:04

Тарэса, бедня вле ж Таржса ;) аей.. памалюся!

15
Andrej Kažemaks / Адказаць 08.04.2019 / 23:37

Зачапіла: "Я бачу, што сёння людзі добраахвотна бяруць на сябе функцыі, якія ПАВІННА выконваць дзяржава". На мой погляд, як раз дзяржава нам нічога не павінна, акром як стварыць роўныя ўмовы для самарэалізацыі. Усё астатняе - гэта патэрналізм, які мае вынікам як раз абыякавасьць, безыніцыятыўнасьць і "здранцвеласьць".

11
каментаваць

Націсканьне кнопкі «Дадаць каментар» азначае згоду з рэкамендацыямі па абмеркаванні

СПЕЦПРАЕКТ2 матэрыяла Шура-бура